In zijn NRC column van 9 juli j.l. verbaast J.L. Heldring zich over mijn reactie op de uitspraak van het Duitse Constitutionele Hof in Karlsruhe vorige week. Heldring concludeert eruit dat D66 voorstander is van een “sluiptechniek”. Dat is ironisch, want D66 is juist enige partij die openlijk zegt dat de EU op een aantal terreinen meer bevoegdheden moet krijgen, vanzelfsprekend met besluitvorming in het openbaar en democratische controle van het Europees Parlement. Heldring is duidelijk een voorstander van een intergouvernementeel Europa, waarbij besluiten worden genomen in diplomatiek overleg, achter gesloten deuren, waarbij de nationale parlementen het nakijken hebben. D66 wil de democratische methode, niet de diplomatieke methode. Want dat is pas een sluiptechniek.

De uitspraak van het Hof in Karlsruhe is schokkend om een aantal redenen. Ten eerste is het merkwaardig dat rechters bepalen wat de aard van de Europese Unie is. Het lijkt mij dat de burgers dat zelf wel bepalen, via hun volksvertegenwoordigers. De aard en vorm van de Europese Unie is een politieke kwestie, die bepaald wordt in een publiek debat en besluitvorming in de daartoe aangewezen democratische instellingen, niet in de rechtbank.

Ten tweede gaat het Hof volstrekt voorbij aan het concept van het Europese burgerschap, geïntroduceerd in het Verdrag van Amsterdam. Europees burgerschap is aanvullend aan het nationaal burgerschap. De Europese Unie is niet alleen een samenwerkingsverband van staten, maar ook een gemeenschap van burgers. Zij kiezen rechtstreeks hun vertegenwoordigers in het Europees Parlement, niet via een getrapte procedure. Veel EU wetten en regels zijn rechtstreeks van toepassing, zonder tussenkomst van de nationale overheid.

Ten derde stelt het Karlsruher Hof dat het Europees Parlement de Europese bevolking niet kan vertegenwoordigen. Het mag zo zijn dat de leden van het Hof dat vinden, maar feit is dat het rechtstreeks gekozen parlement 30 jaar geleden is ingesteld door diezelfde souvereine volken waar Heldring het over heeft, en sindsdien steeds versterkt, en dat het Hof zijn boekje te buiten gaat door zich uit te spreken over de taken van een EU instelling met een eigen democratische legitimatie. Volgens Heldring zijn de nationale regeringen de facto de ware beslissers over Europa. Daarbij gaat hij volkomen voorbij aan het feit dat het Europees Parlement op een groeiend aantal terreinen volledige mede-beslissingsbevoegdheid heeft.

Tenslotte valt me op dat Heldring veelvuldig verwijst naar de historische context. Maar daarbij is hij wel selectief, en beperkt zich tot de geschiedenis van – pakweg – de 20e eeuw. Hij lijkt voor het gemak te vergeten dat de huidige natiestaat een relatief recente uitvinding is (in veel gevallen nog maar zo’n twee eeuwen oud), en dat Europa voor die tijd bestond uit een lappendeken van stadstaatjes en vorstendommetjes. De natiestaat is weliswaar een zeer succesvol concept gebleken, maar hij werd in veel gevallen met kracht en geweld opgelegd, waarbij de culturele diversiteit vakkundig werd gesmoord. De Europese integratie is een vrijwillig proces, zonder een afgedwongen Europese identiteit. Europeanen moeten zelf kiezen of ze inderdaad een gemeenschap willen vormen, of er inderdaad een lotsverbondenheid is. Misschien willen we dat, misschien ook niet. Maar wij maken het als Europeanen altijd nog zelf uit. Dat hoeft het Duitse Constitutionele Hof niet voor ons te beslissen.

In de laatste zitting voor het reces heeft de Tweede Kamer zich uitgesproken voor een verbod op het leveren van afluistertechnologie aan Iran, omdat de Iraanse regering die technologie gebruikt tegen haar eigen burgers.

De uitspraak is op zich prijzenswaardig, maar de Tweede Kamer meet wel met twee maten. In democratische landen – ook in Europa en in de Verenigde Staten – is de praktijk van afluisteren en bespieden van burgers wijd verbreid. Net als in Iran, China en andere dictaturen, worden in onze verlichte Westerse democratieën telecombedrijven verplicht mee te werken aan het bespieden van burgers. Ook in onze eigen democratische samenleving wordt afluister- en bewakingstechnologie ingebouwd in telecomsystemen (zoals telefooncentrales). Nederland is een van de ijverigste landen als het gaat om het in de smiezen houden van onschuldige burgers.

Laten we vooraal geen illusies hebben: burgers overal ter wereld worden bespied, in democratieën niet minder dan in dictaturen. Het verschil is dat burgers in een democratie rechtsbescherming genieten tegen misbruik en willekeur van de overheid, en dat er democratische controle is op de bevoegdheden van de overheid. In een democratie heeft de burger controle over de overheid, in een dictatuur is het andersom. Met verkiezingen alleen is een land nog geen democratie.

Maar juist de rechtsbescherming, de burgerrechten- en vrijheden, en de democratische controle zijn de laatste jaren in het democratisch deel van de wereld in rap tempo uitgekleed. Daarmee hebben we onze eigen democratie van binnenuit uitgehold. Met enthousiaste instemming van de Tweede Kamer. “Wie niks te verbergen heeft, hoeft niks te vrezen”, roepen politici in koor. Die stelling wordt ongetwijfeld onderschreven door het Iraanse regime.

De Tweede Kamer maakt zich terecht zorgen over de afluistertechnologie die wordt misbruikt door het Iraanse regime. Maar de Tweede Kamer zou consistent moeten zijn, en zich moeten uitspreken tegen het ongebreideld afluisteren van burgers overal ter wereld, ook in Nederland. Het is volstrekt ongeloofwaardig om bedrijven in eigen land te verplichten mee te werken aan het afluisteren van burgers, maar ze met een beschuldigende vinger te wijzen als ze precies hetzelfde moeten doen van regeringen in andere landen. Leg de bal niet bij de bedrijven, maar neem als wetgever de eigen verantwoordelijkheid. Stop het afluisteren van burgers!

Heeft er nog iemand een goed recept voor een zomerse komkommersoep, want morgen is het zover: de kromme komkommer is terug! Vanaf morgen zijn de Europese regels voor de vorm van komkommers afgeschaft.  De regel werd symbool voor Brusselse regelzucht.

Teveel gedetailleerde regeltjes is een slechte zaak, daar is iedereen het wel over eens. Zelden zal je iemand campagne horen voeren voor méér regels uit Brussel. Van links tot rechts roepen alle partijen eendrachtig dat Brussel moet besturen op hoofdlijnen, en zich alleen moet bezig houden met echt Europese vraagstukken. Daar kan natuurlijk geen zinnig mens tegen zijn. Maar over welke Hoofdlijnen hebben we het eigenlijk?

VVD-er Van Baalen wil dat Europa zich alleen met markt en veiligheid bezig houdt. Dennis de Jong van de SP daarentegen vindt de markt geen hoofdlijn, maar een Europees minimumloon wel. Groen Links vindt milieu een hoofdlijn, en vindt dat het landbouwbeleid afgeschaft moet worden, maar het CDA vindt landbouw nu juist weer een hoofdlijn.

Eigenlijk gaat het dus niet om Hoofdlijnen, maar om de politieke kleur van het beleid. Eigenlijk net zoals in Den Haag of in de gemeenteraad.

De meeste pleidooien voor bestuur op hoofdlijnen beteken eigenlijk: Brussel moet zich niet met ons bemoeien. Maar de felste tegenstanders van “Brusselse Bemoeienis” zijn vaak ook degenen die het gedrag van àndere nationaliteiten tot in het kleinste detail wil vastleggen en controleren. Zij hebben een diepgeworteld wantrouwen tegen niet-Nederlanders, die in hun ogen allemaal fraudeurs en profiteurs zijn. Nederlanders zijn in die visie uiteraard allemaal braaf en betrouwbaar. Beide beelden zijn natuurlijk een karikatuur.  Excessieve regelgeving is dus mede een direct gevolg van het wantrouwen.

Maar in de Europese Unie gelden de regels nu eenmaal voor iedereen. Dus als wij zelf geen gedetailleerde regels willen, dan kunnen we ze ook niet aan andere opleggen. 

D66 komt uit het ACTAL onderzoek uit de bus als de beste bureaucratiebestrijder met afstand. Wij vragen niet om gedetailleerde regeltjes. Maar D66 pleit wel voor een veel betere handhaving. Want een veel groter probleem dan de regeltjes, is het feit dat de naleving van de echt belangrijke regels in Europa niet goed genoeg kan worden afgedwongen. De nationale regeringen houden niet van pottenkijkers, en er is een soort herenakkoord dat de Lidstaten zich niet met elkaar zullen bemoeien. Maar dat betekent dat bijvoorbeeld de naleving van het Stabiliteitspact,  of van de Grondrechten nauwelijks afgedwongen kan worden. De Commissie kan ingrijpen bij niet-naleving van de marktregels, maar handhaven van de Grondrechten of van het Stabiliteitspact is vrijwel onmogelijk.  Zo kan een Berlusconi ongehinderd alle regels van de democratie aan zijn laars lappen, kan de CIA onbestraft en met behulp van de Lidstaten de mensenrechten schenden op Europees grondgebied, kijkt de EU machteloos toe hoe de Litouwers anti-homo wetten aannemen en de Roemenen hun corruptiebestrijders de laan uit sturen, en is er geen instantie die de nieuwe regels voor financiële markten effectief kan afdwingen.

D66 wil dat Europa de bevoegdheden krijgt om dit soort zaken effectief aan te pakken. Want als het alleen kan met instemming van alle regeringen, terwijl diezelfde regeringen elkaar de hand boven het hoofd houden, komen we niet verder, en stijgt de ergernis over Europa.  Dus niet meer regels, maar wel effectieve toezichthouders met bevoegdheden. Een toezichthouder voor financiele markten, de energiemarkt, telecoms. Een waakhond voor de grondrechten die landen voor de rechter kan slepen. Een toezichthouder voor de privacy en bestrijding van corruptie.  Voor D66 is het toverwoord niet “Hoofdlijnen” maar Handhaving!

Ook na lezing van het opiniestuk van Wouter Bos in de Volkskrant van gister (17.06.2009) is het me nog volstrekt onduidelijk wat volgens hem de rol van de overheid is in de emancipatie van immigranten en hun nazaten, en nog veel minder duidelijk is wat eigenlijk het doel is van dat overheidsingrijpen.

Bos beweert dat de burger niet op eigen kracht, zonder de overheid kan emanciperen. Maar algemeen kiesrecht, afschaffing van de slavernij, vrouwenkiesrecht, arbeidersrechten, de afschaffing van de rassenwetten in de VS en het einde van de apartheid in Zuid Afrika zijn er gekomen ondanks de staat, niet dank zij de staat. Het verwerven van gelijke rechten en gelijke behandeling is bevochten door sterke interne drijfveren, niet door een emancipatiebeleid van staatswege. Emancipatie is nou typisch de eigen kracht van mensen, niet toevallig een van de uitgangspunten van D66.

Volgens Geert Wilders willen moslims niet zelf emanciperen, en volgens Bos kunnen ze niet zelf emanciperen. Bos is ongelofelijk aanmatigend en beschouwt immigranten als onnozel en zwak. Zo keek de maatschappij vroeger ook aan tegen arbeiders, vrouwen, slaven en zwarte Amerikanen (het is dus Bos zelf die “in oude fouten vervalt”, niet Pechtold). Maar als de recente gebeurtenissen in Iran nou iets aantonen, dan is het wel dat mensen overal in de wereld, dus ook moslims, heel goed zelf kunnen bedenken wat goed voor ze is. 

De overheid moet mensen steunen in hun streven naar emancipatie en ontwikkeling. Maar de overheid hoeft niet voor mensen te beslissen hoe ze hun leven moeten inrichten, of wat de morele rolmodellen moeten zijn. Dat kunnen ze heel goed zelf.

De rol van de overheid is te faciliteren en te investeren. Dat betekent dat de overheid moet zorgen voor een onderwijsstelsel dat mensen niet gevangen houdt in achterstand en armoede. De overheid moet zorgen voor gelijke rechten en garant staan voor gelijke behandeling van alle burgers voor de wet. De overheid moeten burgers beschermen tegen onderdrukking, uitbuiting en discriminatie. De overheid moet zorgen dat zoveel mogelijk mensen deel kunnen nemen aan de arbeidsmarkt, want werk en eigen inkomen is de sleutel tot vrijheid, onafhankelijkheid en ontwikkeling. Dat gold voor de emancipatie van vrouwen, slaven en arbeiders. Onderwijs, werk, ontwikkeling en grondrechten zijn de sleutel tot een samenleving waar iedereen participeert. Ik vind het nogal vreemd dat Bos daar zo denigrerend over doet, want D66 heeft op al deze terreinen een uitgebreide visie, terwijl de PvdA van Bos in de coalitie van Samen Stagneren zit.

De overheid zorgt daarnaast voor openbare orde en veiligheid. Dus wangedrag, wat ook de achtergrond daarvan is, wordt volgens de geldende wetten bestraft. (en in een rechtsstaat is iedereen gelijk voor de wet. Wilders breekt met zijn voorstellen dus definitief met de rechtsstaat).

De staat kan zich dus bemoeien met het gedrag van mensen, voorzover het maatschappelijk gevolgen heeft. Daarbij is elk mens een uniek individu. Bos benadert mensen alleen als onderdeeltje  van een collectief, als exponent van een culturele of religieuze groep. We hoeven niet blind te zijn voor culturele factoren bij onwenselijk gedrag, maar we moeten ons er evenmin op blind staren. (terzijde: statistisch gezien is de correlatie tussen geslacht en wangedrag  sterker dan die tussen cultuur en wangedrag).  En zo zijn er nog meer factoren te bedenken die een negatieve invloed kunnen hebben op gedrag. Kúnnen hebben. Maar ondanks al die factoren moet elk mens individueel beoordeeld worden, op zijn of haar eigen gedrag. Tegenwoordig hebben opvallend veel succesvolle schrijvers en artiesten een allochtone achtergrond. Net als steeds meer ondernemers en politici. Zij krijgen – terecht – waardering voor hun individuele prestaties. Hun succes wordt niet toegeschreven aan hun Marokkaanse achtergrond.

Integratie gaat niet vanzelf. Dat klopt. Maar integratie is een proces van individuen die langzaam inpassen in hun omgeving. Daar is tijd voor nodig. Soms gaan er generaties overheen.  Maar het kan alleen worden gedaan door mensen, op eigen kracht. En daar mogen we best meer vertrouwen in hebben.