The EU-US Agreement was signed in July 2007. It was then for Member States to ratify the Agreement. However, by the entry into force of the Lisbon Treaty on 1 December 2009, several Member States had not ratified the Agreement, and many others ratified only at the last moment. So for two and a half years the Member States were in no hurry at all to ratify an Agreement they now claim is essential.

Furthermore, the strong pro-Agreement lobby hides from sight the fact that enthusiasm for the Agreement is not equally shared between all Member States.  Germany and Austria did not endorse the 2011 Agreement in the Council, France did not vote and Denmark has no vote on police and justice cooperation.

Denmark has a special position in the EU Treaties, as it does not participate in the chapter on police and justice cooperation. The EU-US PNR Agreement will not apply to Denmark, unless it requests an “opt in” by way of national referendum. It seems unlikely that the Danish government will call for a referendum on this Agreement. Why does Denmark push hard for an agreement that it is not a participant to?

The urgency to adopt the EU-US Agreement is in stark contrast to the complete absence of any urgency in the case of PNR transfer to other countries. The EU-Canada PNR Agreement has lapsed in 2009. Data have been transferred unhindered without an adequate legal base ever since, but the Commission and the Member States seem to be in no hurry to negotiate a new Agreement. Other countries like Japan, Qatar and South Korea have requested the Commission to negotiate an agreement, as they will collect PNR data as well. However, the Commission has refused for years to negotiate, claiming it “does not have the capacity”. Air carriers are in legal limbo and urgently looking for legal certainty, but the Commission and Member States are in no rush to ensure a proper legal base for the transfer of PNR data. One wonders if they will be equally lax if countries like China or Russia will start the collection of PNR data.

So Member States and the Commission are not exactly consistent and coherent in their calls for agreements with third countries. The push for an EU-US agreement seems to be driven mainly by the concern for transatlantic relations. True, Europe and the United States have a special relationship. But diplomatic relations cannot take precedence over the rights of our own EU citizens. The primary duty of the EU institutions is to uphold European laws and protect the rights of European citizens.

Maar laten we nu niet tevreden achterover leunen, en denken dat de klus is geklaard. Europa is niet ten onder gegaan in de storm. Het schip heeft het gehouden, maar het is nog lang niet zeewaardig. We hebben de oorzaak van de crisis nog niet aangepakt, alleen de symptomen bestreden.

Dit was niet de eerste economische crisis, en het is vast ook niet de laatste. De kernvraag is: is Europa voldoende toegerust om adequaat op een crisis te reageren?

Het antwoord is “nee”. Dat de crisis in Europa zo kon huishouden, heeft alles te maken met de archaïsche, vermolmde bestuursstructuren, met verlammende veto’s en mistige achterkamertjesdeals waarop de burger nauwelijks invloed kan uitoefenen.

De volgende crisis dient zich alweer aan, en deze zal de eurocrisis veruit overtreffen. Het afdwingen van de regels uit het Stabiliteitspact bleek een enorme krachttoer. Maar het zal kinderspel blijken vergeleken met de volgende testcase: het afdwingen van de Europese Grondrechten en de democratische spelregels uit het EU-Verdrag.

De regering van Hongarije heeft een lange lijst wetten en grondwetswijzigingen doorgevoerd, waarvan een groot deel evident in strijd is met de Europese waarden. Sinds meer dan een jaar trotseert premier Orbán de druk uit Europa om de wetten aan te passen. De Europese Commissie heeft zeer timide en na lang aarzelen enkele kwesties aan de orde gesteld, en verlangt dat Hongarije deze aanpast. Inmiddels hebben vele onpartijdige instanties de Hongaarse wetten en Grondwet grondig juridisch doorgelicht, en hun oordeel is niet mals.

Naarmate de kritiek aanzwelt, graaft Orbán zich dieper in – net als zijn Nederlandse ambtsgenoot overigens. Hij daagt Europa uit: “Ik doe wat ik wil, pak me maar als je durft.”

Er staat veel op het spel. De meeste Europeanen delen de kritiek op de Hongaarse regering. Maar net als in de eurozone kijken ze liever weg als een lidstaat zich niet aan de regels houdt, dan dat ze inmenging uit Brussel dulden. Dat de Europese Commissie de staatssteunregels of de kartelwetten handhaaft wordt algemeen geaccepteerd, maar naleving van Grondrechten is een ander verhaal.

Als Europa nu niet doorpakt, verliest ze alle geloofwaardigheid. Europa heeft een politieke unie nodig, met een volwaardige Europese regering gecontroleerd door het Europees Parlement. Maar als de gemeenschappelijke Europese waarden niet worden gerespecteerd en nageleefd, heeft zo’n Unie geen legitimiteit.

De crisis in de eurozone en de krachtmeting met Hongarije tonen glashelder aan dat de organisatie van het bestuur van de EU dringend aan hervorming toe is. Een Unie met 27 nationale veto’s is onbestuurbaar. Het is tijd voor een discussie over een nieuwe Europese Grondwet.

Sommigen menen dat het beter is om de PVV en haar initiatieven links te laten liggen. Met andere woorden: om de PVV niet serieus te nemen. Maar we kunnen niet de PVV bagatelliseren en ze tegelijkertijd uitnodigen in het Catshuis mee te beslissen over het kabinetsbeleid. Het is het één of het ander.

Premier Rutte onderschat ook de imagoschade van Nederland door deze kwestie. Hij lijkt niet te beseffen dat zijn zwijgen wordt gezien als het legitimeren van de PVV-site, en dus het schofferen van zijn Europese partners. De EU-lidstaten uit Midden- en Oost-Europa hebben zich lang tweederangs EU-leden gevoeld, niet in de laatste plaats door de neerbuigende houding van de “oude” lidstaten. Terwijl de nieuwe lidstaten hun grenzen volledig moesten openen en werden blootgesteld aan concurrentie uit het westen, hield het westen angstvallig de grenzen dicht en ontzegden de mensen uit de nieuwe lidstaten het volwaardig EU-burgerschap, inclusief vrij verkeer van werknemers. De toetreding tot de EU heeft niet alleen maar winnaars opgeleverd. Veel arme Oost-Europeanen misten de aansluiting. Zij betaalden een hoge prijs voor de uitbreiding van de EU (overigens zonder een meldpunt op te richten voor klachten over andere Europeanen…). Het minderwaardigheidsgevoel slijt wel, maar incidenten als de PVV-site rijten oude wonden open, en het zwijgen van Rutte is een bevestiging dat de “oude” lidstaten zich superieur wanen aan de anderen.

Daarnaast staat dit incident niet op zichzelf. Nederland, een van de Founding Fathers van de Europese Unie, en van oudsher een voortrekker in de Europese integratie, is de laatste jaren steeds eurosceptischer geworden, en heeft zo langzamerhand de reputatie van “dwarsligger”. Het “Nee” in het referendum van 2005 viel wel op, maar werd nog gezien als de uitkomst van een normaal democratisch proces. Maar de opeenvolgende blokkades van Nederland op grote en kleine dossiers, zoals bij de meerjarenbegroting in 2005, de toenadering tot Servië, en meer recent de Schengentoetreding van Bulgarije en Roemenië, de ongenaakbare opstelling in de eurozone, en de Alleingang inzake de richtlijn gezinshereniging hebben het imago van Nederland dwarsligger gevestigd.

Rutte wuift dit alles weg, alsof het niet relevant is. En natuurlijk zit Nederland als EU-lid gewoon aan tafel bij alle besprekingen en we hebben nog steeds stemrecht. Maar de Europese samenwerking is niet gebaseerd op overmacht en stemgewicht, maar op consensus en goodwill. Dat laatste verspeelt Nederland nu in hoog tempo.

Het Europees Parlement heeft zich de laatste jaren steeds meer ontwikkeld tot de arena waar wordt gediscussieerd over gemeenschappelijke Europese waarden (en de naleving of schending daarvan). In de afgelopen jaren nam het Parlement bijvoorbeeld resoluties aan over de persvrijheid in Italië, over de uitzetting van de Roma door Frankrijk, over de homo-discriminatie in Litouwen en over een breed scala aan anti-democratische tendensen in Hongarije. Wat door sommigen wordt gezien als Europese bemoeizucht, is in feite een teken dat de EU zich tot een volwassen politieke unie ontwikkelt, waarin de democratische spelregels en de grondrechten uit de EU-verdragen niet langer een papieren tijger zijn, maar daadwerkelijk in de praktijk worden gehandhaafd. Een gemeenschap van waarden.

Overlast aanpakken kan heel wel zonder discriminerende websites. En een verklaring van Rutte zou veel bijdragen aan de goede verstandhouding met onze mede-Europeanen. Daar heeft Nederland baat bij.

Vandaag stemde het Europees Parlement met een comfortabele meerderheid van Liberalen, Groenen en Socialisten in met een resolutie over de situatie in Hongarije. Sinds ruim een jaar uit het Europees Parlement grote zorgen en kritiek op de autocratische regeerstijl van premier Orbán en op de lange lijst van controversiële wetswijzigingen waarmee Orbán de burgerrechten en –vrijheden inperkt, en de democratische checks and balances ondermijnt. Orbán zelf kwam al tweemaal naar het Europees Parlement om te debatteren over de stand van de democratie en de grondrechten in Hongarije. De fractie van Orbáns politieke familie, de christendemocratische Europese Volkspartij (EVP) die in vrijwel alle lidstaten in de regering zit, stond vierkant achter hem.

Deze week kwam Mario Monti, premier van Italië, naar het Europees Parlement voor een discussie over de stand van zaken in de eurozone en de hervormingen in Italië. Monti, een veteraan in Europa, kreeg van links tot rechts warm applaus. Hij reageerde ad rem op de honende kreten vanuit de bankjes van nationalisten en extreemrechts.

Deze week was de Polen-website van de PVV, en vooral het zwijgen daarover door premier Rutte, zowel in Nederland als in Straatsburg het gesprek van de dag. De Europese fractievoorzitters besloten tot een parlementair debat over dit soort stigmatiserende initiatieven in de lidstaten. De leider van de EVP, de Fransman Joseph Daul, voegde er eigenhandig (niet geheel gespeend van partijpolitieke motieven) aan toe dat premier Rutte bij dat debat wordt uitgenodigd om zijn standpunt over de PVV-site toe te lichten. Rutte heeft nog niet gereageerd bij het ‘ter perse gaan’ van deze blog, maar ik zou het hem willen aanbevelen. Waar beter dan in het Europees Parlement kan hij klip en klaar zijn liberale standpunten laten horen? Waar beter dan in het Europees Parlement kunnen we het publieke debat voeren over welke waarden ons binden? Als ik Rutte was, zou ik die kans grijpen.

Het is bijna lente. Het politieke debat in Europa komt tot bloei.

Maar zoals altijd is de werkelijkheid oneindig veel complexer en genuanceerder dan de simplificaties in het publieke debat. Griekenland heeft wel degelijk al een hoop maatregelen genomen. Het was vanaf het begin een fictie dat de tekorten en schulden met simpele bezuinigingen konden worden opgelost. Het recept was vanaf het eerste moment niet realistisch, en meer ingegeven door eurosceptische kiezers in de donorlanden dan door de daadwerkelijke situatie in Griekenland.

Daarnaast wordt de pijn niet eerlijk verdeeld. En de broodnodige hervormingen van de economie blijven uit. De overheidsuitgaven worden onvoldoende teruggedrongen; in plaats daarvan poogt de Griekse regering met belastingverhogingen de gaten te dichten. Met alle funeste gevolgen van dien. Er is flink gesneden in de lonen en velen zijn ontslagen. De prijzen blijven echter (soms kunstmatig) hoog, terwijl de lonen dalen.

De problemen in Griekenland ontstonden niet ineens in december 2009. De situatie is jaren, decennialang, scheef gegroeid. Dat had niets te maken met fraude of bedrog. Dat gebeurde openlijk, voor onze ogen. Maar wij in Europa kozen ervoor weg te kijken. Liever dat, dan meer Europese inmenging in economische zaken te aanvaarden. Inmiddels zijn de meeste mensen overtuigd geraakt van de noodzaak tot meer Europees economisch beleid in de eurozone, maar de prijs van tien jaar lang wegkijken is hoog.

De Grieken moeten hun huiswerk doen en hun economie radicaal hervormen. Maar er moet wel toekomstperspectief zijn. Griekenland heeft wel degelijk economisch potentieel, maar in de huidige situatie blijft dat volledig onbenut. Grieken werken hard, zijn ondernemend en goed opgeleid. Grieken hebben talloze grote internationale bedrijven opgezet, zodat de grap is dat Griekse ondernemers het beste exportproduct zijn.

Maar een vastgeroeste, door de staat geleide economie, inefficiëntie, corruptie, cliëntelisme en gebrek aan vrije concurrentie zijn problemen die dringend moeten en kunnen worden aangepakt. Dit raakt echter aan vele gevestigde belangen. De groepen die tot nu toe goed gedijden in het vermolmde systeem, geven hun positie niet makkelijk op. Het echte verzet tegen de maatregelen komt uit deze kringen, niet zozeer uit de uitgeknepen bevolking.

Griekenland moet zijn begroting en staatsschuld op orde krijgen. Maar de huidige eenzijdige fixatie op bezuinigingen is volstrekt contraproductief. Er moet een compleet plan komen, waarin de staatsbedrijven worden geprivatiseerd, beschermde beroepen en sectoren worden geliberaliseerd, prijzen niet langer kunstmatig worden hooggehouden, en vrije en eerlijke concurrentie de norm wordt. Het politieke systeem moet drastisch worden opgeschud, inefficiënte overheidsdiensten gesaneerd en de overheidsuitgaven teruggedrongen.

Dit is nu juist het succesrecept bij uitstek van Europa: zwakke landen sterk maken door integratie. Als Griekenland geen lid zou zijn van de EU, zou er nu al een stappenplan klaarliggen, zoals voor kandidaatlanden, om Griekenland er bovenop te helpen.

Op het moment dat ik dit blogje schrijf, wordt in Athene de laatste hand gelegd aan een akkoord tussen de Troika en de leiders van de coalitiepartijen. In dat akkoord staat onder meer dat het minimumloon 20 procent omlaag gaat, aanvullende pensioenen met 35 procent worden gekort en dat tienduizenden ambtenaren worden ontslagen. Deze maatregelen mogen nodig zijn, maar iets meer begrip voor de pijn van de Griek zou ons sieren.

De Grieken willen wel degelijk hervormen en inleveren. Maar een geheel nieuwe economie en politiek systeem bouw je niet in één nacht op. Er moet een allesomvattend plan komen – de term Marshallplan valt al – om de Griekse financiën en de economie gezond te krijgen. Dat is niet alleen het beste recept voor Griekenland, het is ook het beste recept voor een gezonde Europese economie.

Woorden ter geruststelling kunnen onbedoeld juist heel alarmerend werken. In een crisissituatie, zoals nu in de eurozone, is het dan ook verstandiger op cruciale momenten geen onnodige onrust en onzekerheid te veroorzaken.

De woorden van Eurocommissaris Kroes in de Volkskrant leidden vandaag dan ook tot veel reuring. Juist op het moment dat de onderhandelingen met Griekenland het moeilijkste punt hebben bereikt, komen er verschillende geluiden vanuit de Europese Commissie. Commissievoorzitter Barroso en verantwoordelijk Begrotingscommissaris Rehn verklaarden meteen dat er helemaal geen sprake is van een Grieks vertrek uit de eurozone. Minister-president Rutte viel Kroes echter bij, hoewel ook hij nog eens herhaalde dat het doel is om Griekenland binnenboord te houden.

Neelie Kroes is een overtuigd Europeaan, die persoonlijk al jaren fier en onvermoeibaar de Europese zaak bepleit. Het is dus niet aannemelijk dat ze daadwerkelijk speculeert op een Griekse exit uit de eurozone. Degenen die zich na lezing van haar woorden al verkneukelden, juichen te vroeg.

En dat is maar goed ook. Want een Grieks vertrek bagatelliseren is een riskant spel. Allereerst is het nog maar zeer de vraag of de financieel-economische gevolgen zo beperkt blijven als premier Rutte beweert. Het is de vraag of er dan ook andere landen uit de eurozone gaan vallen. En hoe serieus zal de wereld de euro nog nemen als reservemunt, als Europa er niet in slaagt de eigen landen binnenboord te houden?

Daarnaast gaan Rutte en Kroes volstrekt voorbij aan de bredere politieke impact. Als Griekenland uit de euro valt, tekent dat het failliet van de methode waarmee Europa in zestig jaar is opgebouwd tot het meest stabiele en welvarende continent ter wereld. Met de Europese soft power, overreden en overtuigen met vreedzame middelen en zachte dwang, zijn uit de economische en maatschappelijke puinhopen na twee wereldoorlogen en decennia van dictatuur in Oost- en Zuid-Europa, welvaart, vrede en een ongekende mate van vrijheid voortgekomen. Europa werd níet een succes doordat we alleen de allersterkste economieën en democratische staten lid lieten worden, maar juist door samenwerking en onderlinge verwevenheid. Precies zoals de founding fathers het bedoeld hadden. Als daar één land uitvalt, is de methode van Europese integratie uitgewerkt.

Het speculeren op een uitstap van Griekenland uit de eurozone heeft meer te maken met het kiezerspubliek in landen als Nederland, Duitsland of Finland dan met de daadwerkelijke problemen in Griekenland. In plaats van “geen man overboord”, de woorden van Kroes, zou ik liever zeggen: “Alle hens aan dek!”

—

Speaking, Silence and other noble metals

It is like the doctor telling you “this won’t hurt a bit”. Then you know you will be in serious pain.

Words meant to be reassuring, could have an unintentional alarming effect. In times of crisis, like the current crisis in the eurozone, it is advisable to avoid creating unnecessary turbulence and uncertainty at crucial moments.

The words of EU Commissioner Kroes in today’s Dutch newspaper De Volkskrant did not fail to cause a big stir. Just when negotiations inGreece were coming to a crunch point, contradictory statements are made from within the European Commission. Commission President Barroso and responsible Budget Commissioner Rehn rushed to declare that a Greek eurozone exit is out of the question. Dutch Prime Minister Rutte however, backed Kroes, although he too reiterated the explicit aim of keepingGreece in the eurozone.

Neelie Kroes is a convinced European, who for years has been making the case forEurope, proudly and tirelessly, from a deep personal commitment. It is not very likely that she is really speculating on a Greek eurozone exit. Those opponents of the common currency who took hope from Kroes’ words, cheered too soon.

Fortunately. Because downplaying a Greek eurozone exit is a risky game. First of all it remains to be seen if the financial and economic impact will be as limited as Prime Minister Rutte claims. It is an open question of other countries were to follow. And how much credibility will the Euro still have as a reserve currency, ifEuropefails to keep countries on board.

Furthermore, Rutte and Kroes completely ignore the wider political impact. If Greece were to leave the eurozone, that would mark the bankruptcy of the method that enabled us over the past 60 years to turn Europe into the most stable and prosperous continent in the world. Using soft power, persuasion and convincing with peaceful means and gentle pressure, from the social and economic ruins after two world wars and decades of totalitarian regimes in Southern and Eastern Europe, we created unparalleled prosperity, peace and freedom.Europewas not a success story because we only invited the strongest economies and democratic nations to join, but because of cooperation and interconnectedness. Exactly what the Founding Fathers had in mind. If one country is taken out, that means the method of European integration no longer works.

Speculating about a Greek eurozone exit has more to do with the mood of the electorate in countries like theNetherlands,GermanyorFinland, than with the reality on the ground inGreece. Instead of “no man overboard”, I would say: “all hands on deck!”

Volgens Orbán is de kritiek op zijn regering partijpolitiek geïnspireerd, en berust die vooral op onjuiste berichten in de media. In het Europees Parlement kan Viktor Orbán rekenen op volledige steun van zijn politieke familie, de fractie van de Europese Volkspartij (EVP).

De EVP, waar ook het Nederlandse CDA toe behoort, zit in vrijwel alle lidstaten in de regering. EU-toppen zijn dan ook bijna partijbijeenkomsten. Als een regering van een van de lidstaten onder vuur ligt, is het dus vrijwel altijd een EVP-regering. En vrijwel zonder uitzondering schiet de EVP-fractie in het Europees Parlement in de reflex hun partijvrienden te steunen, vandaag Orbán, vorig jaar de Italiaanse premier Berlusconi. Nu is loyaliteit een mooie zaak, maar er zijn grenzen. En de EVP, inclusief het CDA, overschrijdt nu de grenzen.

Orbán mag de kritiek op zijn regering afdoen als een linkse samenzwering, feit is dat alle punten grondig zijn onderbouwd door onpartijdige en prominente instanties, waaronder de OESO en de Venice Commission (juridische experts van de Raad van Europa). Ook heeft de Europese Commissie, na eerdere interventies bij de nieuwe Hongaarse mediawet, Orbán gesommeerd de Grondwet en enkele andere maatregelen ingrijpend aan te passen. De risico’s en overtredingen zijn uitvoerig gedocumenteerd. Maar Viktors Vrienden, ook het CDA, houden vol dat de kritiek uit de lucht is gegrepen of verder onderzocht moet worden. De EVP trivialiseert op schandelijke wijze de ontwikkelingen in Hongarije, en weigert te erkennen dat er in één van de EU-lidstaten een risico is op ernstige en systematische schending van de gezamenlijke democratische waarden en de rechtsstaat. Door de hardnekkige kop-in-het-zand-politiek van de EVP ontstaat er in het hart van de Europese Unie een autoritair regime.

Vandaag zullen we zien of de aangekondigde “Ruk naar Links” van het CDA – een dringend advies van het Strategisch Beraad van de christen-democraten – ook betekent dat het CDA weer pal gaat staan voor de rechtsstaat, de democratie en de grondrechten. Laten we hopen dat Viktors Vrienden tijdig tot inkeer komen, en principes boven partijvrienden stellen.

Vorig jaar zorgde de nieuwe mediawet al voor grote ophef, en de centrum-linkse partijen in het Europees Parlement riepen de EU Commissie op om in te grijpen (alleen de Christen Democratische fractie stelde zich vierkant achter partijgenoot Orbán). Eurocommissaris Reding voor de Grondrechten liet zich niet zien, en uiteindelijk zorgde interventie van Commissaris Kroes nog voor een marginale verbetering.

Sindsdien zijn met nieuwe wetten en de nieuwe Grondwet de onafhankelijkheid van de centrale bank en het constitutioneel hof ingeperkt, is abortus volledig illegaal geworden, schrijft de Grondwet voor dat een huwelijk uitsluitend tussen man en vrouw is, verwijst de Grondwet naar Christelijke beginselen terwijl de nieuwe godsdienstwet met één pennenstreek niet alleen de erkenning van honderden religieuze en levensbeschouwelijke organisaties schrapt, maar ook hun bezittingen confisqueert.

Er zijn sterke parallellen met de eurozone. Zoals Griekenland de begrotingsregels kon overtreden, zo kan Hongarije de grondrechten en de rechtsstaat schenden. In beide gevallen gaat het om Europese regels en afspraken die niet worden nageleefd, maar waar de andere Lidstaten liever wegkijken dan dat ze ingrijpen door de EU moeten dulden. Zoals Griekenland de noodzaak van meer Europa in de eurozone aantoonde, zo legt Hongarije de noodzaak voor een sterker Europa bloot op het gebied van de grondrechten.

Maar voor het voortbestaan van de Europese Unie is het cruciaal dat de grondrechten net zo hard zijn als de gemeenschappelijke munt. Voor een volwaardige politieke unie moet niet alleen het Stabiliteitspact keihard worden nageleefd, maar ook het EU Handvest van de Grondrechten.

De EU Commissaris van de Grondrechten en het EU Agentschap voor de Grondrechten moeten echte Grondrechtenwaakhonden worden, in plaats van de huidige schoothondjes. Landen moeten niet alleen bij EU toetreding voldoen aan de criteria van een vitale democratie en rechtsstaat, maar ook als ze eenmaal EU lid zijn. Het EU Verdrag voorziet in schorsing van een Lidstaat die niet meer aan de criteria voldoet, maar de andere Lidstaten zullen uit eigenbelang nooit instemmen met het inzetten van zo’n zwaar wapen.

Want vandaag maken we ons zorgen om Hongarije, maar overal in Europa steekt een gure, autoritaire wind op. In vrijwel alle EU lidstaten worden in meer of mindere mate de grondrechten geschonden, de burgervrijheden ingeperkt en de rechtsstaat ondermijnd. De Nederlandse en Britse regering zagen intussen ijverig aan de stoelpoten van het bastion van de mensenrechten en democratie, het Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg.

Europa wordt op de proef gesteld. Hongarije is de testcase voor Europa als gemeenschap van waarden. Nu moet Europa tonen dat ze pal staat voor de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten.

Vandaag overleed Vaclav Havel. In 2009 sprak hij het Europees Parlement toe, bij de 20e verjaardag van de val van De Muur. “Europe is the homeland of our homelands”, zei Havel. Zo’n onomwonden liefdesverklaring voor Europa hoor je niet vaak.

De emotie bij onze nationale identiteit lijkt vanzelfsprekend, maar ons Europees gevoel moeten we steeds weer bevestigen, toelichten of verdedigen.

Sommige mensen zijn nog wel bereid tot de feitelijke constatering dat ze Europeaan zijn, als inwoner van dit continent. Maar trots op de Europese identiteit, of het Europees burgerschap, is niet aan de orde.

Maar wie de Europese identiteit zo nadrukkelijk afwijst, mist veel. De Europese identiteit is een verrijking, een spannende extra dimensie. Ik voel me onderdeel van de Europese veelzijdigheid. Ik ben trots op wat wij, Europeanen tot stand hebben gebracht. Ik voel me verbonden met andere Europeanen, door ons gezamenlijk verleden, maar vooral door een gezamenlijke toekomst.

En ja, ik voel me ook verbonden met de instellingen van de Europese Unie. U zult misschien fronsen: hoe kan iemand zich verbonden voelen met logge, ondoorzichtige, bureaucratische kolossen? Begrijpelijke reactie. En ik ken als geen ander de dagelijkse frustratie van de traag malende molens van de macht, en ook ik zie de moeizame ontwikkeling van gesloten diplomatiek bolwerk tot politieke arena. Maar diezelfde instellingen staan ook voor vrede, vrijheid, democratie. Diezelfde instellingen staan garant voor de kwaliteit van mijn bestaan. Die bureaucratische instellingen zorgen dat 500 miljoen mensen op een vreedzame manier samen een heel continent kunnen besturen.

Hoogdravend? Misschien. Maar het overlijden van Havel herinnert weer even welke prijs er is betaald voor de vrede en vrijheid in Europa. Dat roept bij mij geen gevoel van afweer op, maar de behoefte dat te koesteren.

Europa is me dierbaar.

Dit voorbeeld toont glashelder aan dat Europa een veel krachtiger instrument nodig heeft voor de openbaarheid van bestuur. De overheid houdt de laatste jaren steeds meer de handel en wandel van burgers in de gaten, op een schaal die Big Brother tot amateur degradeert. Maar terwijl de burger 24/7 overal kan worden bespied, wordt de overheid zelf steeds ondoorzichtiger. Het is voor een gewone burger bijna ondoenlijk inzicht te krijgen in het handelen van de overheid.

Dat is kwalijk. Openbaarheid van bestuur is een van de belangrijkste instrumenten waarmee burgers hun overheid kunnen controleren en ter verantwoording kunnen roepen, het is een essentieel onderdeel van een democratie. Openbaarheid van bestuur moet zijn gebaseerd op het principe: alles is openbaar, tenzij.

Niet geheel verrassend proberen overheden daar onderuit te komen, zodat ze ongestoord door lastige burgers, media en volksvertegenwoordigers hun gang kunnen gaan. Geheel in die geest probeerde minister Donner in Nederland de Wet Openbaarheid Bestuur (Wob) te beperken, en ook in Europa streven lidstaten en Commissie naar drastische inperking van de Europese wet openbaarheid bestuur (in Nederland liefkozend de ‘Eurowob’ genoemd).

Dit soort pogingen zijn overigens des te onnozeler in tijden van internet. Al is de minister nog zo snel, WikiLeaks achterhaalt hem wel.

Het Europees Parlement wil juist meer openheid, en blokkeert een wijziging van de Eurowob als die leidt tot minder transparantie in plaats van meer. Juist in deze fase is openbaarheid van bestuur meer dan ooit een voorwaarde voor vertrouwen en betrokkenheid van burgers, en daarmee voor het succes van Europese integratie.

De Europese Unie gaat door een diepe politieke crisis. Maar als de voortekenen niet liegen, gaat Europa een grote sprong maken van een samenwerkingsverband tussen hoofdsteden naar een daadwerkelijk politieke unie waar de burgers het voor het zeggen krijgen. Er moeten méér bevoegdheden naar Brussel. Dat is nodig. Maar dan ook méér macht naar burgers om de Europese overheid te controleren en ter verantwoording te roepen. Een sterke Eurowob dus.