Het besluit over een akkoord met de VS over het doorgeven van bankgegevens (in de wandeling aangeduid als het “Swift-akkoord”, naar de organisatie die internationale betalingen verzorgt) lijkt uit te lopen op een test van de machtsverhoudingen binnen de EU en tussen EU en de VS.

Wat eraan voorafging: in 2006 kwam aan het licht dat de VS al jarenlang gebruik maakten van bankgegevens van Europese burgers, die waren opgeslagen in een data base van Swift in de VS. Naast het feit dat dit jarenlang geheim was gehouden, werd ook vastgesteld dat de doorgifte van Europese bankgegevens in strijd was met Europese regels voor bescherming persoonsgegevens.

Als tijdelijke oplossing werd een vrijwillige overeenkomst opgesteld, waarin de Amerikanen beloofden de gegevens goed te zullen beschermen, en ze uitsluitend te gebruiken voor de strijd tegen terreur. Swift kondigde aan vanaf 1 januari 2010 de Europese gegevens niet langer in de VS op te slaan, maar in een data base in Europa (Zwitserland). De Amerikanen kunnen uiteraard nog steeds bankgegevens opvragen in het kader van de wederzijdse rechtshulp, maar dan wel gericht, op basis van een gerede verdenking, en met toetsing van een rechter.

Sinds 2006 heeft het Europarlement zich uiterst kritisch uitgelaten over de doorgifte van persoonsgegevens, maar onder het Verdrag van Nice waren de Lidstaten alleen bevoegd. In de praktijk betekende dit dat de 27 nationale Ministers achter gesloten deuren afspraken maakten, zonder dat nationale parlementen daar effectieve controle op konden uitoefenen.

Sinds 1 december 2009 is het Verdrag van Lissabon van kracht, en moet het Europees Parlement meebeslissen over internationale akkoorden. Het EP kan geen wijzigingen aanbrengen, maar alleen goedkeuren of verwerpen.

Tot algemene verbazing van het Europees Parlement besloot de Raad (d.w.z. de nationale regeringen) een akkoord te sluiten met de VS, zodat de VS ook na januari 2010 verder beschikking zouden hebben over alle Swift gegevens. Fracties van links tot rechts in het Europees Parlement hebben (net als de Europese toezichthouders bescherming persoonsgegevens) grote vraagtekens bij de noodzaak van dit akkoord over de grootschalige doorgifte van bankgegevens, en bij het afgesproken niveau van bescherming persoonsgegevens. 

Aangezien een aantal Lidstaten (waaronder Duitsland) niet erg warm liepen voor het Swift akkoord, lukte het de Raad niet om het akkoord formeel te sluiten vóór de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon op 1 december j.l. Daarom moet het Europees Parlement nu instemmen met het akkoord.

Maar de Raad saboteert het proces aan alle kanten. Al maanden komt er geen enkel serieus antwoord op de vragen van het Europees parlement. Hoewel het akkoord voorlopig wordt toegepast vanaf 1 februari, kwam het officiële verzoek tot instemming van het EP pas op 25 januari. Uiteraard zijn vijf werkdagen volstrekt onvoldoende voor een serieuze behandeling van het onderwerp. Bovendien weigert de Raad het Parlement inzage te geven in alle relevante documenten, zodat het EP niet over dezelfde informatie kan beschikken. Zo weigert de Raad bijvoorbeeld het negatieve advies van de Juridische Dienst van de Raad zelf openbaar te maken (ik ben zelf inmiddels bezig via de rechter het openbaar maken af te dwingen). En deze week toverde de Raad nog een verrassing uit de hoge hoed: er blijkt al maanden in het geheim aan een rapport te worden gewerkt over de doorgifte van bankgegevens, dat op 4 februari gepubliceerd zal worden. Het Parlement is “not amused” over dergelijke ontdekkingen.

De Raad kiest duidelijk voor een ramkoers met het Europees Parlement. Dit wekt in Brussel verbazing omdat de kans op verwerping van het akkoord daarmee alleen maar toeneemt. Het is lastig te verklaren waarom de Ministers op een frontale botsing afsturen. Een verklaring ligt misschien in de enorme druk die wordt uitgeoefend vanuit Washington. Vanuit de allerhoogste kringen wordt er druk uitgeoefend op de Europese regeringen om het Swift akkoord door te zetten. In de VS was men niet onverdeeld enthousiast over de nieuwe macht van het Europees Parlement. Er werd openlijk gezegd dat de VS liever achter gesloten deuren zaken doen met de regeringen. Debatten en stemmingen in het openbaar in het Europees Parlement zijn lastig te sturen.

Een andere achtergrond is dat de Amerikanen de analyse van de bankgegevens  delen met Europa. Dit is voor de Europese regeringen een koopje: in ruil voor toegang tot onze bankgegevens, doen de VS gratis de verwerking.

De verantwoordelijke parlementaire commissie stemt op 4 februari, en het voltallige (plenaire) parlement op 9 of 10 februari.

In zijn NRC column van 9 juli j.l. verbaast J.L. Heldring zich over mijn reactie op de uitspraak van het Duitse Constitutionele Hof in Karlsruhe vorige week. Heldring concludeert eruit dat D66 voorstander is van een “sluiptechniek”. Dat is ironisch, want D66 is juist enige partij die openlijk zegt dat de EU op een aantal terreinen meer bevoegdheden moet krijgen, vanzelfsprekend met besluitvorming in het openbaar en democratische controle van het Europees Parlement. Heldring is duidelijk een voorstander van een intergouvernementeel Europa, waarbij besluiten worden genomen in diplomatiek overleg, achter gesloten deuren, waarbij de nationale parlementen het nakijken hebben. D66 wil de democratische methode, niet de diplomatieke methode. Want dat is pas een sluiptechniek.

De uitspraak van het Hof in Karlsruhe is schokkend om een aantal redenen. Ten eerste is het merkwaardig dat rechters bepalen wat de aard van de Europese Unie is. Het lijkt mij dat de burgers dat zelf wel bepalen, via hun volksvertegenwoordigers. De aard en vorm van de Europese Unie is een politieke kwestie, die bepaald wordt in een publiek debat en besluitvorming in de daartoe aangewezen democratische instellingen, niet in de rechtbank.

Ten tweede gaat het Hof volstrekt voorbij aan het concept van het Europese burgerschap, geïntroduceerd in het Verdrag van Amsterdam. Europees burgerschap is aanvullend aan het nationaal burgerschap. De Europese Unie is niet alleen een samenwerkingsverband van staten, maar ook een gemeenschap van burgers. Zij kiezen rechtstreeks hun vertegenwoordigers in het Europees Parlement, niet via een getrapte procedure. Veel EU wetten en regels zijn rechtstreeks van toepassing, zonder tussenkomst van de nationale overheid.

Ten derde stelt het Karlsruher Hof dat het Europees Parlement de Europese bevolking niet kan vertegenwoordigen. Het mag zo zijn dat de leden van het Hof dat vinden, maar feit is dat het rechtstreeks gekozen parlement 30 jaar geleden is ingesteld door diezelfde souvereine volken waar Heldring het over heeft, en sindsdien steeds versterkt, en dat het Hof zijn boekje te buiten gaat door zich uit te spreken over de taken van een EU instelling met een eigen democratische legitimatie. Volgens Heldring zijn de nationale regeringen de facto de ware beslissers over Europa. Daarbij gaat hij volkomen voorbij aan het feit dat het Europees Parlement op een groeiend aantal terreinen volledige mede-beslissingsbevoegdheid heeft.

Tenslotte valt me op dat Heldring veelvuldig verwijst naar de historische context. Maar daarbij is hij wel selectief, en beperkt zich tot de geschiedenis van – pakweg – de 20e eeuw. Hij lijkt voor het gemak te vergeten dat de huidige natiestaat een relatief recente uitvinding is (in veel gevallen nog maar zo’n twee eeuwen oud), en dat Europa voor die tijd bestond uit een lappendeken van stadstaatjes en vorstendommetjes. De natiestaat is weliswaar een zeer succesvol concept gebleken, maar hij werd in veel gevallen met kracht en geweld opgelegd, waarbij de culturele diversiteit vakkundig werd gesmoord. De Europese integratie is een vrijwillig proces, zonder een afgedwongen Europese identiteit. Europeanen moeten zelf kiezen of ze inderdaad een gemeenschap willen vormen, of er inderdaad een lotsverbondenheid is. Misschien willen we dat, misschien ook niet. Maar wij maken het als Europeanen altijd nog zelf uit. Dat hoeft het Duitse Constitutionele Hof niet voor ons te beslissen.

In de laatste zitting voor het reces heeft de Tweede Kamer zich uitgesproken voor een verbod op het leveren van afluistertechnologie aan Iran, omdat de Iraanse regering die technologie gebruikt tegen haar eigen burgers.

De uitspraak is op zich prijzenswaardig, maar de Tweede Kamer meet wel met twee maten. In democratische landen – ook in Europa en in de Verenigde Staten – is de praktijk van afluisteren en bespieden van burgers wijd verbreid. Net als in Iran, China en andere dictaturen, worden in onze verlichte Westerse democratieën telecombedrijven verplicht mee te werken aan het bespieden van burgers. Ook in onze eigen democratische samenleving wordt afluister- en bewakingstechnologie ingebouwd in telecomsystemen (zoals telefooncentrales). Nederland is een van de ijverigste landen als het gaat om het in de smiezen houden van onschuldige burgers.

Laten we vooraal geen illusies hebben: burgers overal ter wereld worden bespied, in democratieën niet minder dan in dictaturen. Het verschil is dat burgers in een democratie rechtsbescherming genieten tegen misbruik en willekeur van de overheid, en dat er democratische controle is op de bevoegdheden van de overheid. In een democratie heeft de burger controle over de overheid, in een dictatuur is het andersom. Met verkiezingen alleen is een land nog geen democratie.

Maar juist de rechtsbescherming, de burgerrechten- en vrijheden, en de democratische controle zijn de laatste jaren in het democratisch deel van de wereld in rap tempo uitgekleed. Daarmee hebben we onze eigen democratie van binnenuit uitgehold. Met enthousiaste instemming van de Tweede Kamer. “Wie niks te verbergen heeft, hoeft niks te vrezen”, roepen politici in koor. Die stelling wordt ongetwijfeld onderschreven door het Iraanse regime.

De Tweede Kamer maakt zich terecht zorgen over de afluistertechnologie die wordt misbruikt door het Iraanse regime. Maar de Tweede Kamer zou consistent moeten zijn, en zich moeten uitspreken tegen het ongebreideld afluisteren van burgers overal ter wereld, ook in Nederland. Het is volstrekt ongeloofwaardig om bedrijven in eigen land te verplichten mee te werken aan het afluisteren van burgers, maar ze met een beschuldigende vinger te wijzen als ze precies hetzelfde moeten doen van regeringen in andere landen. Leg de bal niet bij de bedrijven, maar neem als wetgever de eigen verantwoordelijkheid. Stop het afluisteren van burgers!