Wij als kiezers zijn hevig in de war. Ons kiesstelsel niet meer van deze tijd. Laat staan de wijze van informeren en formeren. Wie VVD stemde vanwege Mark Rutte moet nog maar afwachten of diezelfde Mark Rutte daadwerkelijk premier wordt. Wat is onze favoriete coalitie? En wie worden er minister? Daar hebben wij als kiezers helemaal niets over te zeggen. Net zo min hebben wij iets te zeggen over wie onze burgermeester is -nog afgezien van de verschillende petten die een burgemeester op heeft als voorzitter van de raad en als voorzitter van het college van B&W.

En omdat wij als kiezers niets te zeggen hebben, omdat wij niet écht kunnen kiezen maar slechts een hokje van een volksvertegenwoordiger rood kunnen kleuren, daarom zijn de kiezers boos. We voelen ons in de maling genomen door de politici, door de regenten die wel weten wat goed voor ons is. De burger heeft gesproken. Lang leve de democratie, maar nu gaan we een schimmig spelletje spelen. Een soort levend stratego met een koningin, een informateur als verkenner en een formateur als maarschalk. De uitkomst is ongewis.

We schrijven maart 2005, het was de nacht dat ik lid werd van D66. De nacht die de geschiedenisboekjes in zou gaan als de “Nacht van Van Thijn”. Ik werkte in die tijd bij de Directie Wetgeving van het ministerie van Justitie en volgde het hele wetgevingstraject rondom de gekozen burgemeester daarom met extra veel belangstelling. Bovendien grenzen de gebouwen van Justitie en BZK aan elkaar, waardoor Thom de Graaf ook een beetje onze buurman was.
Aan de orde in de Eerste Kamer die nacht was niet het wetsvoorstel Wet introductie gekozen burgemeester, evenmin het wetsvoorstel Wet verkiezing gekozen burgemeester maar de tweede lezing voor het wijzigen van de Grondwet inzake de benoeming van de commissaris van de Koning en de burgemeester.
Dat hield niets meer in dan dat om de gekozen burgemeester mogelijk te maken, eerst de grondwet gewijzigd zou moeten worden omdat daar immers geregeld wordt dat de Kroon de commissaris van Koning en de burgemeester benoemt. Het debat over de grondwetswijziging had zich echter verbreed naar toekomstige wetgeving over de positie van een gekozen burgemeester, vrij uitzonderlijk voor een tweede lezing van een grondwetswijziging in de Eerste Kamer.

De rest is geschiedenis: het heeft niet zo ver mogen komen. Van Thijn torpedeerde dit voorstel in wat later “zijn nacht” zou worden, Thom de Graaf trad af als minister van Bestuurlijke Vernieuwing en de kroonjuwelen werden door D66, nog net niet ritueel, begraven. Maar een klein beetje een taboe werden ze wel, die kroonjuwelen. In plaats daar van kwam er een landelijke vernieuwingsagenda en richtingwijzers voor een progressieve sociaal-liberale visie waarmee D66 onder leiding van Alexander Pechtold weer helemaal terugkeerde op de lokale, nationale en Europese kaart.

Een betrouwbare overheid en goed bestuur zijn nog altijd een van de speerpunten van de D66 landelijke vernieuwingsagenda. Tel daarbij op dat raadsleden burgerparticipatie hoog in het vaandel hebben staan, democratie begint immers bij de voordeur, en we kunnen concluderen dat de kroonjuwelen nooit echt zijn verdwenen.
Maar met alleen oppoetsen redden we het niet meer, de kroonjuwelen zijn geen spiegeltjes en kraaltjes meer die bij formatieonderhandelingen al naar gelang ingezet kunnen worden. Nee, het is de hoogste tijd om de kroonjuwelen om te smelten. Dat betekent dat de bestuurlijke vernieuwing niet meer het exclusieve domein van D66 is.

Sterker nog, het is diezelfde Van Thijn die tegenwoordig te pas en te onpas optreedt naar aanleiding van zijn pas verschenen boek “De formatie”. Zijn boodschap luidt dat de democratie in een crisis verkeert. Van Thijn die in het interview in het VNG magazine (28 mei 2010, p. 26-29) bovendien stelt dat hij tegen regentenpolitiek is maar “een beetje regentigheid” onvermijdelijk vindt, durft openlijk te stellen dat hij veel heil blijft verwachten van de gekozen burgemeester, waarvan hij zijn hele politieke leven al voorstander is.

Laten we kiezen voor vooruitgang en de omgesmolten kroonjuwelen teruggeven boze kiezers, waarvan ik er na de nacht van Van Thijn ook een was.