Auteur: Ewout Klei. Voorzitter D66-werkgroep Levensbeschouwing en Religie
De afgelopen week discussieerden pers en politiek fel over Different, een orthodox-evangelische ‘hulporganisatie’ die homo’s wil ‘genezen’ (iets wat de organisatie nu opeens trouwens ontkent). Zorgverzekeraars zijn verplicht een behandeling van Different te betalen. Het is een goede zaak dat Minister van Volksgezondheid Edith Schippers meteen besloten heeft om een kritisch onderzoek in te stellen naar de praktijken van Different, hopelijk met als gevolg dat er een cent meer naar deze club gaat.
Over Different was er in Nederland een brede overeenstemming. VVD, PvdA, D66, GroenLinks en ook het CDA waren kritisch over de aanpak van Different. De ChristenUnie en de SGP zagen dit echter anders. ChristenUnie-leider Arie Slob twitterde “Zie veel ophef over #different Organisatie die al jaren actief is. Mensen zijn vrij om daar voor te kiezen. Houden zo!” Kees van der Staaij reageerde ook middels dit medium, met de woorden: “Homoseksuele mensen die bewust kiezen voor begeleiding door Different verdienen onze steun.”
De woorden klinken een vrijzinnige en seculiere mensen vreemd in de oren. Slob en Van der Staaij doen het voorkomen, dat mensen die voor Different kiezen, dit in alle vrijheid doen. De gedachte, dat een bepaalde streng-christelijke omgeving mensen in een keurslijf dwingt zodat ze niet mogen zijn wie ze zijn, komt niet in hun hoofden op. De ‘vrijheid’ waar Slob en Van der Staaij voor pleiten, is geen individuele vrijheid, maar vrijheid voor de groep. De groep moet alle vrijheid hebben om eigen regels te maken en te handhaven. De staat mag zich hier niet mee bemoeien, en moet de groepen het liefst ook financieel ondersteunen, ook als deze groepen discrimineren.
Je kunt mensen niet dwingen om vrij en gelijk te zijn. De Amerikanen dachten in 2003 even democratie in Irak te brengen, maar kwamen van een koude kermis thuis. Ik denk dat al te veel druk op orthodox-christelijke (en orthodox-joodse en orthodox-islamitische) organisaties ook averechts werkt, omdat ze dan in hun schulp kruipen en radicaliseren. Wat je daarentegen wel kunt doen, is de misplaatste calimerohouding ontmaskeren.
Toen eind vorig jaar besloten werd, om een einde te maken aan de praktijk van de zogenoemde weigerambtenaar, klaagden ChristenUnie en SGP over de ‘seculiere intolerantie’. Dat de seculiere partijen van de weigerambtenaar af wilden, zou intolerant zijn en ingaan tegen de eeuwenoude traditie van het Nederlandse plooien en schikken. Het SGP-blad Zicht noemde D66 theocratisch, omdat de Democraten de publieke invloed van religie zoveel mogelijk wilden beperken. Gert Jan Segers van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie ging in de Volkskrant van 10 juni 2011 nog een stapje, en vergeleek het secularisme met de fundamentalistische islam in het Midden-Oosten. In Nederland was men nog niet zo ver als in Egypte, waar christenen tweederangs burgers waren, maar dit zou in de toekomst misschien/wellicht kunnen veranderen, zo was de gedachte.
SGP en ChristenUnie maken echter een grote logische denkfout. Een bevestiging van een ontkenning is een ontkenning, terwijl een ontkenning van een ontkenning een bevestiging is. SGP en ChristenUnie zijn tolerant/begripvol tegenover intolerante praktijken (weigerambtenaren, het misbruik in de katholieke kerk Different, het religiebeleid van de Hongaarse regering, de apartheidspolitiek van Israël en vroeger die van Zuid-Afrika), terwijl seculiere partijen hier grote moeite mee hebben. SGP en ChristenUnie zijn hier verdedigers van de intolerantie met een misplaatst beroep op de tolerantie, terwijl de seculiere partijen die voor de tolerantie opkomen zich hier geen onterecht schuldcomplex mogen laten aanpraten.
Toch roept het hypocriete beroep van SGP en ChristenUnie op de tolerantie een interessante vraag op: als je moeite hebt met intolerante praktijken van een bepaalde groep mensen, loop je dan niet het risico om zelf ook onverdraagzaam te worden? Dat risico is er volgens mij zeker. Je moet een onderscheid maken tussen de intolerante praktijken zelf, en de groep die ze bedrijft, hoe moeilijk dit soms misschien ook is. Vrouwenbesnijdenis mag nooit een reden zijn, om Somalische moslims weg te zetten als barbaren, of het verbod op inenting SGP’ers in Staphorst als achterlijke zwarte kousen. Een belangrijke reden waarom discussies vaak vastlopen en orthodox-religieuze groeperingen vervallen in een verongelijkte calimerohouding en als gevolg daarvan kunnen radicaliseren, is denk ik omdat dit onderscheid niet wordt gemaakt, of in ieder geval niet scherp genoeg. We kunnen niet kritisch genoeg over misstanden in streng-religieuze hoek zijn, maar dat mag nooit een excuus zijn om een antireligieuze agenda te voeren, tegen het persoonlijk geloof van mensen op zich.
Om calimerogelovigen van hun syndroom af te helpen, is een seculiere zelfbeheersing noodzakelijk.
Het woord “weigerambtenaar” in een adem genoemd met “het apartheidsregime in Zuid-Afrika”… Dat is nogal wat. Is dat terecht?
Tolerantie betekent dat je een ander het recht en de vrijheid laat het fundamenteel oneens met jou te zijn en daarnaar te handelen, ook al gaat dat recht tegen jouw eigen overtuiging in. Het betekent niet dat je de overtuiging van de ander overneemt of overeenkomstig handelt of een onverschillige houding inneemt ten opzichte van de overtuiging van de ander. Je bent het misschien wel zo oneens met de ander dat je haren overeind gaan staan of dat het (figuurlijk gesproken) pijn doet, maar als je tolerant bent laat je de ander – ondanks dat – toch alle ruimte om het oneens met jou te zijn en te doen wat hij wil.
Als je weigerambtenaar bent ontneem je niemand enig recht of praktische mogelijkheid, noch beperk je op wat voor manier ook iemands vrijheid. Je ontneemt homoseksuelen op geen enkele manier de mogelijkheid om samen te wonen, te trouwen of wat dan ook te doen. Je hebt als weigerambtenaar misschien ook homo’s in je vriendenkring of in je familie, mensen van wie je houdt. Je volgt alleen je eigen geweten waar het gaat om het instituut huwelijk. Het hebben van gewetensbezwaren vanwege een religieuze opvatting over het huwelijk (een instituut) en het volgen van je geweten daarin is iets anders dan intolerantie jegens je homoseksuele medemens.
Als je een weigerambtenaar daarentegen ontslaat omdat hij of zij weigerambtenaar is (ook als er genoeg andere ambtenaren zijn die een homostel willen trouwen), dan beperk je diegene wel degelijk in zijn of haar mogelijkheden om vrij naar het eigen geweten te handelen (je laat iemand daar dan in elk geval een flinke prijs voor betalen). En dat is wel degelijk intolerant.
Ik vind het een teken van tolerantie en beschaving als in een samenleving rekening wordt gehouden met minderheden en binnen redelijke grenzen ruimte wordt gegeven aan gewetensbezwaren. In de praktijk is er geen homoseksueel stel in Nederland dat niet kan trouwen vanwege een weigerambtenaar. Zolang dat niet het geval is wordt die grens van het redelijke zeker niet overschreden.