door Rory Nuijens

In mijn tweede week in Turkije is de campagne voor het referendum op 12 september aanstaande over de grondswetswijziging in volle gang. Kleine minibusjes met luidsprekers roepen de kiezers luid en vol overtuiging op om voor of tegen te stemmen. Tussendoor klinkt soms klinkt een liedje die de leider van de tegenpartij belachelijk maakt. Overal hangen posters met daarop de meest in het oog springende partij slogans. De regeringspartij (AKP) van Recep Tayyip Erdoğan en de CHP van nieuwbakken leider Kemal Kılıçdaroğlu voeren de belangrijkste strijd. Zij bepalen de uitkomst van het referendum, andere partijen spelen een bijrol.

Op straat in Izmir vind ik verdeeldheid. Sommige mensen zijn tegen de grondwetswijziging, omdat de AKP daardoor makkelijker zijn invloed kan vergroten. Sommigen zijn voor, omdat het de macht van de militairen verder inperkt. Deze verdeeldheid vertaalt zich ook naar de polls. Verwacht wordt dat ongeveer 60% van de bevolking een ja-stem zal uitbrengen, tegen 40% nee. In Izmir, traditioneel een CHP bolwerk, zal het aandeel nee-stemmers waarschijnlijk groter zijn. Vandaar dat de CHP leider op 6 september een drukbezocht bezoek aan Izmir bracht om de nee-stemmers een hart onder de riem te steken.

De weg naar 12 september 2010, de dag van het referendum, begint precies 30 jaar eerder op 12 september 1980.  Op die dag vond in Turkije de militaire coup plaats. De laatste coup die met geweld en bloedvergieten gepaard ging. Uiteindelijk werden vrije verkiezingen uitgeschreven, maar de militairen lieten een erfenis na in de vorm van de huidige grondwet die in 1982 van kracht werd. Een grondwet die zich, hoewel in de loop van de jaren substantieel aangepast, niet kan meten met EU standaarden. Met het oog op de EU toetreding lanceerde de AKP een hervormingsproces dat uiteindelijk leidde tot de grondwetswijziging die nu aan het volk wordt voorgelegd.

De voorgestelde grondwetswijziging richt zich op het elimineren van enkele punten uit de grondwet van 1982 en het beter voldoen aan EU standaarden. Enkele voorbeelden:

De grondwetswijziging voorziet in een betere bescherming van fundamentele rechten in lijn met het EU Handvest van Grondrechten

• Op basis van de nieuwe grondwet wordt positieve discriminatie mogelijk voor groepen die dat nodig hebben, zoals kinderen, vrouwen en gehandicapte personen.
• De nieuwe grondwet garandeert de privacy van persoonlijke gegevens.
• Kinderrechten worden expliciet genoemd.
• In de nieuwe grondwet zijn provisies opgenomen die het recht tot staken en het recht om CAO’s af te sluiten geven voor zowel de private als publieke sector.
• Er wordt een Ombudsman en een Economische en Sociale Raad ingesteld.

De grondwetswijziging doet vergaande voorstellen om de rechtsspraak te hervormen.

• Het parlement krijgt grotere zeggenschap over de samenstelling van het Constitutionele Hof. Ook worden de leden van dit Hof vanuit meer en andere instituties voorgedragen dan voorheen.
• De maximale zittingsterming van een rechter in het Hof is verlaagd naar 12 jaar. Voorheen konden rechters ouder dan 40 jaar tot hun pensioen zitting blijven nemen.
• Individuen kunnen een beroep op het Hof doen als zij menen dat hun grondrechten in het geding zijn.
• Het wordt makkelijker voor het Hof om grondwetswijzigingen tegen te houden, subsidies voor politieke partijen stop te zetten of deze partijen zelfs te sluiten.

De AKP ziet deze grondwetswijzigng als een stap dichter bij toetreding tot de EU en het waarborgen van fundamentale rechten van de Turkse burgers. De CHP aan de andere kant, richt zich met name tegen de wijzigingen in de rechtsspraak. Met een AKP meerderheid in het parlement heerst de angst dat de AKP meer invloed zal krijgen in het benoemen van rechters in het Constitutionele Hof en ook in de andere, nieuwe instituties. Dat zou volgens de oppositie de macht van de AKP versterken, waardoor deze meer ruimte krijgt om haar islamitische agenda door te voeren.

Of deze angsten terecht zijn, moet de toekomst uitwijzen. Vooralsnog ziet het er naar uit dat de ja-stemmers een overwinning zullen boeken. Wat dit betekent voor de net aangetreden CHP-leider Kılıçdaroğlu, die al snel de bijnaam Ghandi van het publiek kreeg opgespeld, zal moeten blijken. Dit is immers zijn eerste test als leider. Daarover bericht ik de volgende keer.

Wilt u zich verder verdiepen, dan raad ik u aan de volgende rapporten en weblog te lezen:

-  Constitutional Referendum in Turkey, SETA Policy Brief, August 2010, Brief No: 47, http://bit.ly/aM68vB

-  A Judicial Conundrum: Opinions and Recommendations on Constitutional Reform in Turkey, TESEV Democratization Program Policy Report Series, July 2010, http://bit.ly/ccyXJp

-  Weblog Aengus Collins, http://bit.ly/b4zkgI