door Saskia van Genugten

Aan de zuidelijke oever van de Middellandse Zee spoelt een golf met grote snelheid het stereotype beeld van de politiek-apathische en ongeëngageerd Arabier weg. 150 kilometer verderop, aan de noordkant van diezelfde zee, lijken Italianen er juist alles aan te doen dat eigen stereotype te bevestigen. Een snelle blik op de huidige politieke situatie in Italië zou tot een aantal simpele conclusies kunnen leiden: Italiaanse politici zijn corrupt. Ze geven meer om persoonlijke macht dan om regeringsverantwoordelijkheid. Alles in de Italiaanse politiek draait om la bella figura. Doch achter die mooie vorm zit weinig inhoud. Een Italiaans binnenlands of buitenlands beleid is moeizaam te ontwaren. Het enige waar politici het overeens kunnen worden is dat Noord-Afrikaanse immigratie/vluchtelingenstromen naar het eiland Lampedusa een probleem zijn. En als het aankomt op de rollenverdeling in de samenleving, ziet de overspelige Italiaanse man vrouwen voornamelijk als lustobject of tafeldecoratie. Dat Premier Silvio Berlusconi nog altijd zit waar hij zit, is het ultieme bewijs. Hijzelf verpersoonlijkt de ultieme, stereotype Italiaan. Zo luidt de algemene conclusie.

Momenteel lopen er vier verschillende rechtzaken tegen Berlusconi. De aanklachten zijn zowel van economische, politieke alswel morele aard. Ondanks het feit dat hij nog altijd zittend premier is, heeft het Constitutioneel Gerechthof besloten dat zelfs Berlusconi niet langer weg kan blijven van de verhoren. Het proces tegen zijn mediabedrijf Mediaset (fraude en belastingontduiking) is al aan de gang. Maar het publieke oog kijkt met name uit naar 6 april, de dag waarop het eerste verhoor aangaande machtsmisbruik en betaalde seks met een minderjarige is gepland. De hoofdrol in deze zaak is weggelegd voor de jonge Marokkaanse Karima el-Amhrough (aka “Ruby Rubacuori” – “Ruby de Hartenbreekster”). In iedere andere Europese democratie zou een politicus zijn loopbaan al op het spel zetten met een buitenechtelijke relatie of een deels overgepende dissertatie. In Italië kun je politiek nog overleven zelfs nadat je telefoongesprekken met prostituees getaped zijn en er foto’s circuleren op het het web van door jou georganiseerde bunga-bunga feestjes.

Pijnlijker nog voor het concept van politieke integriteit is dat achter de façade van “oude snoeper” een machtsimperium ter waarde van 9.4 miljard dollar schuilt waarvan tenminste een deel is gebaseerd op dienst en wederdienst, nepotisme, mediacontrole, belangenverstrengeling en non-fysieke repressie. Berlusconi’s inlatingen met Muhammed Hosni Mubarak, Zine el-Abidine Ben Ali en Mu’ammer el-Qaddafi en zijn positieve uitlatingen over deze leiders zijn dan niet slechts een reflectie van Italiaanse Realpolitik. Een zekere persoonlijke fascinatie en affiliatie is onmiskenbaar.

Maar anders dan de despoten aan de zuidoevers van de Middellandse zee, is Berlusconi een gekozen leider. Laten we vooralsnog aannemen dat hij gekozen is in vrije en eerlijke verkiezingen. Het is dus aan het electoraat – via de stembus -  en aan de politieke instellingen om hem ter verantwoording te roepen en af te straffen.

Berlusconi is een machtig en vooral sluw man. Populisten kunnen veel van hem en zijn partij leren. Het in diskrediet brengen van linkse intellectuelen en de rechterlijke macht, het afpsiegelen van politiek als een voetbalwedstrijd met een simpele winnaar en een verliezer, het inspelen op menselijke oerangsten voor andere volken en religies – al dat gaat de Berlusconianen goed af. Het ideologische en idealistische niveau van zijn regeringscoalitie valt aft e lezen aan de eerste reactie op de Noord-Afrikaanse toestanden: een expressie van angst voor immigranten en Al-Qaeda.

Hoe heeft een democratie zo diep kunnen zakken?  Om te beginnen, Italië kent 150 jaar moeizame staatsgeschiedenis. De Italiaanse eenwording in 1861 (1870 inclusief Rome) was van bovenaf opgelegd. Enhousiaste nationalisten slaagden er niet in een sterk staatsburgerschap te kweken. “We hebben Italië gemaakt, nu nog de Italianen”, schreef Massimo D’Azeglio. Sommigen hoopten dat een overwinning in Libië (1911) een gevoel van nationale trots zou kweken, Mussolini dacht dat teweeg te brengen met een sterk gecentraliseerde staat en een nietsontzienende nationale mythe. Om het fascisme te smoren, heeft de postfascistische Italiaanse Grondwet (1947) iedereen de macht over iedereen gegeven. Eigenlijk geeft het macht aan niemand – behalve aan diegenen die de Grondwet niet zo nauw nemen.

Als het politieke systeem niet werkt, wat doe je dan? Sommige Italianen hebben zich jaloers uitgelaten over het opeens losgebarste politiek engagement van de Tunesische en Egyptische bevolking. Met de slogan “Als niet nu, dan wanneer wel?” gingen Italiaanse vrouwen half februari de straat op om de val het seksistische regime van Berlusconi te eisen. In Rome kwam een substantiële groep samen op Piazza del Popolo. Maar misschien was geïrriteerd sentiment in de omringende winkelstraten wel indrukwekkender. Vervelend maar, al die opstoppingen en die drukte. De meeste demonstranten zelf vonden het een leuk uitje, maar het feit dat er geen openbare toiletten aanwezig waren, maakte het over het algemeen wel zwaar. Een Italiaans Midan Tahrir valt niet te verwachten.

In plaats van de straat op te zoeken, gaan politiek verontwaardigde Italianen liever naar de bioscoop. De grote winterhit is de satire Qualunquemente. Een door oplichting rijk geworden, zongebruinde Italiaan wil burgemeester van een zuid-Italiaans stadje worden. Zijn Partij? De Partito del Pilu, de “partij van het vrouwelijk vlees”.  Zijn tegenstander? Een geschoolde, sociaalverantwoordelijk en belastingbetalend kandidaat. Oftewel, in Qualunquemente’s wereldvisie, een gevaarlijke communist. Zijn strategie? Alles beloven, zonder oog voor de daadwerkelijke situatie en mogelijkheden. De inwoners, die politiek toch allang niet meer serieus kunnen nemen, nemen graag wat extra geld aan voor een stem op de Partito del Pilu. Een (tragi)komedie die dichtbij de realiteit komt. Het is algemeen aangenomen, doch niet bewezen, dat dit de wijze was waarop Berlusconi in december 2010 een motie van wantrouwen overleefde.  

Voor de meeste Italianen blijft Rome nog altijd een ver oord. Je persoonlijke kring kun je vertrouwen, alles daarbuiten, zeker de impersonele staat, moet je allereerst wantrouwen – of voor je persoonlijke voordeel gebruiken. Misschien dat Silvio’s sensationele seksleven hem uiteindelijk ten val brengt. Maar daarmee is het probleem van de Italiaanse politiek nog lang niet opgelost. De meest waarschijnlijke uitkomst in een post-Berlusconi tijdperk is grote winst voor de xenophobe Lega Nord en de nieuwe partij Futuro e Libertà van de voormalig neofascist Gianfranco Fini. Politiek gezien zijn deze nog illiberaler dan Berlusconi zelf.