De bedenker van de Amsterdamse erfpacht was geen socialist, al beschouwt tegenwoordig vooral de PvdA zich als de hoeder van dat stelsel, maar een liberaal – dat wil zeggen de radicale wethouder Willem Treub, die rond 1895 de gemeentepolitiek een paar jaar flink op z’n kop zette. In een proefschrift uit 2008 (Stedelijke erfpacht) noemt Paul Nelisse als de indertijd beoogde doelen van erfpacht:
- Het behoud van de grondwaardestijging voor de gemeenschap.
- Het houden van invloed op het gebruik van de grond.
- Het bevorderen van de bouw, ook door minder kapitaalkrachtige bouwers.
- Het zonder enige financieel offer verkrijgen van de vrije beschikking over de grond na afloop van de erfpachttermijn.
Nelisse citeert ook uit de oratie waarmee Treub in 1896 zijn hoogleraarschap aan de hoofdstedelijke Gemeente Universiteit aanvaardde:
De sociale economie kent geen absolute waarde toe aan de grondrente-theorie van Ricardo, maar zij is – waar zij zijne wet in werking ziet in de maatschappij, en dit is in het bijzonder het geval bij bouwterreinen in en om de groote centra van bevolking – van oordeel, dat de volkswelvaart niet kan worden gebaat door lijdelijk toezien van het recht, lijdelijk toezien van den staat, wanneer enkelen zonder eenigen arbeid, zonder eenige verdienste zich verrijken op kosten der gemeenschap en eischt zij daarom, dat het recht een regel zoeke om de waardevermeerdering der bouwterreinen in, om en nabij de zich uitbreidende steden te doen toekomen aan de gemeente, als plaatselijke gemeenschap, welke door haar uitzetting van die waardevermeerdering de eenige oorzaak is.
92.000 euro omlaag
De reden dat het onderwerp erfpacht recent in de deelraad Zuid aan de orde kwam was een onregelmatigheid bij een canonverhoging in de Beethovenstraat. Een bewoner kreeg eerst het aanbod om voor 108.545 euro de erfpacht voor vijftig jaar af te kopen. Toen hij erachter kwam dat daarbij de verkeerde Algemene Bepalingen toegepast waren, werd de aanbieding opeens verlaagd tot 16.717 euro.
Een assistent van wethouder Van Poelgeest (Groen Links) was er in de pers als de kippen bij om de schuld bij de deelraad neer te leggen. Deelraadswethouder Egbert de Vries (PvdA) verklaarde dat de bestuurlijke verantwoordelijkheid weliswaar bij het stadsdeel lag, maar de uitvoering door het OGA gebeurde, het voormalige Grondbedrijf van de gemeente – en dat het deelraadsbestuur bovendien inmiddels van die verantwoordelijkheid verlost was.
Fatsoen
De deelraadsfractie van de VVD had hier geen vrede mee en diende bij monde van Jair Eisenmann een motie in waarin het dagelijks bestuur gevraagd werd:
Zo spoedig mogelijk maar in ieder geval voor het zomerreces een overzicht aan de raad te verstrekken van alle verkeerd aangeboden erfpacht in ons stadsdeel, bewoners actief te informeren dat er eventueel foutieve berekeningen zijn gemaakt. Dat teveel betaalde bedragen door de centrale stad terugbetaald worden.
Samen met het CDA hebben wij deze motie mede ondertekend. Niet zozeer omdat we voor of tegen erfpacht zijn, maar omdat we vinden dat de overheid zich fatsoenlijk moet gedragen in het verkeer met de burger. En dat fatsoen komt wat ons betreft in het geding wanneer een verordening of bepalingen de ene keer zus en de andere keer zo uit worden gelegd – afhankelijk van het feit of iemand bezwaar maakt. Wel hebben we nog geprobeerd een enigszins matigende invloed op de motie uit te oefenen. Dus niet al meteen uitspreken dat er financiële compensatie plaats zal vinden, maar eerst eens de omvang van het probleem in kaart brengen. Omdat de erfpachtrevenuen in de kas van de centrale stad vloeien, leek het ons bovendien uitgesloten dat de deelraad uit eigen zak bewoners financieel zou gaan compenseren.
Rekenkamer
Van ons gemeenteraadslid Ahu Sahin ontving ik de tip dat de Amsterdamse Rekenkamer bezig was met een onderzoek naar canonherzieningen. Samen met Jair kwam ik tot de conclusie dat het een gemiste kans zou zijn om de Beethovenstraat-vragen hier niet bij aan te haken. Dus legden we de deelraad een tweede motie voor, waarin de Rekenkamer verzocht werd haar onderzoek naar erfpacht uit te breiden met de vraag of de canonherzieningen van de laatste jaren rechtmatig verlopen zijn.
Dat leidde eind april tot een gesprek met een aantal heren van de Rekenkamer, waarin bleek dat ze al een flink eind op streek waren met hun erfpachtonderzoek. Zij interpreteerden de deelraadsmotie als volgt:
[We zien] de motie als een verzoek om in het verlengde van het lopende algemeen onderzoek naar canonherzieningen erfpacht, onderzoek te doen naar de uitvoering van de procedures voor canonherziening in stadsdeel Zuid om na te gaan in hoeverre de uitvoering zorgvuldig en correct verloopt en welk risico er bestaat dat de wijze van uitvoering kan leiden tot een onrechtvaardige behandeling van erfpachters.
Daar kon ik heel goed mee leven, al sloot ik niet uit dat die onrechtvaardige behandeling ook in andere stadsdelen voor is gekomen. Het is nu even wachten op een definitieve reactie van de Rekenkamer.
Onrechtvaardig
Tot zover de uitvoering van het huidige erfpachtbeleid. Een vraag van een heel ander karakter is of de argumenten uit Treubs tijd nog steeds gelden, of dat ze achterhaald zijn. Volgens de eerder aangehaalde Paul Nelisse gelden ze inderdaad nog steeds, al is het accent op het eerste motief komen te liggen (de grondwaardestijging). Er bestaat binnen de stad de nodige weerstand tegen erfpacht, vooral veroorzaakt door de enorme stijgingen van de canon bij een herziening na vijftig of vijfenzeventig jaar. Wel is inmiddels enig reparatiewerk verricht, bijvoorbeeld door de canon voortaan iedere vijf jaar aan te passen.
Vanuit het CDA schreven Tweede Kamerlid Sander de Rouwe en Amsterdamse duo-raadsleden Luc Blommers en Diederik Boomsma een vlammend betoog in NRC Handelsblad: Stop met dat onrechtvaardige erfpachtsysteem. Naar hun mening bestonden er rond 1900 goede redenen voor de invoering van erfpacht, omdat de gemeente behoefte had aan een instrument om de ruimtelijke ordening te sturen. Maar ruim honderd jaar later is er nog maar één argument over: ‘de stad verdient er tachtig miljoen euro per jaar mee’. En omdat het een privaatrechtelijke overeenkomst is ‘kan de gemeente van alles maken wat nooit met belastingen zou mogen’.
Ancien régime
Het CDA-trio grijpt terug naar de achttiende eeuw om zijn diepe afschuw van het erfpachtsysteem duidelijk te maken:
In zijn boek over het Ancien Régime schrijft Alexis de Tocqueville dat de feodale idee dat alle grond van de staat hoort te zijn opnieuw is gelanceerd door Lodewijk XIV van Frankrijk, de Zonnekoning – en dat het grondbeginsel van het socialisme dus voortkomt uit de absolute monarchie. Amsterdammers hoeft dit niet te verbazen. Het Amsterdamse erfpachtsysteem is archaïsch, exorbitant, ondoorzichtig en uiterst onrechtvaardig. Stop ermee.
Wat het CDA wél wil is niet helemaal duidelijk, behalve dat verwezen wordt naar andere gemeenten waar erfpacht eeuwigdurend kan worden afgekocht. Jammer trouwens dat het CDA niets tegen die perfide erfpacht heeft gedaan in al die jaren dat ze zelf in het college zat – een verwijt dat overigens ook de VVD tot op de dag van vandaag gemaakt kan worden. Na schriftelijke vragen van De Rouwe bleek de eigen CDA-minister van Binnenlandse Zaken, Spies, evenmin bereid haar vingers aan het erfpachtsysteem te branden. Ze loopt niet over van enthousiasme voor de manier waarop Amsterdam ermee omgaat, maar vindt dat het een zaak van de gemeenteraad zelf is.