Wij hebben een grondwet. En in die grondwet staan allemaal lezenswaardige dingen. Zo hebben wij artikel 45 lid 3 en dat luidt: “Het kabinet beraadslaagt, besluit en draagt eenheid van dat beleid uit”.

Nu ben ik in de tijd dat ik minister was daar ook weleens mee in aanvaring gekomen. Ik vond namelijk dat, richting een besluit, ministers, vanuit hun portefeuille, natuurlijk best een mening over sommige zaken konden geven. Natuurlijk wel in de verantwoordelijkheid dat je er uiteindelijk uit moet kunnen komen, en niet als kabinet rollebollend over straat mag gaan. Maar Balkenende was daar nooit een groot voorstander van. Hij zei altijd: “Nee! Er staat: Het kabinet spreekt met één mond.” Zo heet dat dan in de volksmond.

Maar wat is het de laatste tijd toch een zooitje onder leiding van diezelfde Balkenende. En dit jaar is wel heel ernstig gestart. Natuurlijk het veelbesproken rapport Davids waar de minister-president een verklaring over aflegde en waarop vervolgens duidelijk werd dat andere ministers het daar niet mee eens waren.

Daarnaast was er vorige week een debat over het verhogen, het eventueel verhogen, van de belastingen. Er is nog geen besluit, maar er was een radiostilte beloofd. Balkenende zegt: “Onverstandig om naar 60% te gaan”. Bos zegt: “Het is een reële optie”.

Maar helemaal bont maakte minister ter Horst het deze week door te zeggen: “Niet alleen de regering Karzai kan gaan onderhandelen met de Taliban, nee laten we dat als Westen ook eens gaan doen”. Dat had ze in november 2007 ook al eens gezegd, als minister van Binnenlandse Zaken. Ze moest toen naar de Kamer en met de staart tussen de benen weer weg. Maar gisteren deed ze het in het Parool nog eens dunnetjes over. Gevolg: Gedoe over Afghanistan. Verhagen boos: “Bemoei je met je eigen Toko”.

Maar een besluit over Afghanistan: Waar blijft dat nou? Een inhoudelijke behandeling van het rapport Davids: Waar blijft dat nou? En een echt besluit over andere belastingen: Waar blijft dat nou?

Dat zou het kabinet nu eens in eenheid moeten uitleggen.

Het rapport van de Commissie Davids krijgt een nieuwe start. Dat is de winst van de afgelopen twee, drie dagen. Maar winst klinkt wel een beetje macaber na wat allemaal gebeurd is. Want, waar ging het over? Nou het ging ieder geval niet over Irak. Het ging niet over een instabiel land, waar tot de dag van vandaag, nog vele doden vallen als gevolg van die oorlog. Het ging over klein gedoe. Over haat en nijd. Over hoe leg ik het uit. Over: “Wat gun ik jou?” Tussen CDA en PvdA.

Met wat meer afstand is mijn conclusie toch dat de fout bij Balkenende ligt. Balkenende dacht zijn straatje snel even schoon te kunnen vegen, vijf uur nadat het rapport gepresenteerd was. Hij dacht even een paar piketpalen te kunnen slaan. En terecht heeft Mariëtte Hamer van de PvdA hem die pas afgesneden.

Heeft de PvdA daarmee gewonnen? Nee. Sowieso zijn zij verantwoordelijk voor drie jaar uitstel van het willen verantwoorden. Van het willen leren van die oorlog in Irak. Maar nu is in ieder geval duidelijk, en dat is ook bevestigd, het volkenrechtelijk mandaat, dat dat onvoldoende was. Daar was meer nodig geweest. Terwijl Balkenende altijd zei dat er, misschien, meer wenselijk was geweest.

Ook ten aanzien van het leiderschap van Balkenende ligt de weg nog open. Ook of de Kamer wel voldoende geïnformeerd was, ook dat punt ligt weer open.

Snel naar de inhoud. Snel praten met Davids over zijn rapport. En snel een politiek oordeel vellen. Want gisteren zei ik tijdens het debat: “Of u verliest uw kabinet, of u verliest uw laatste beetje gezag”. Gisteren is het gezag verloren. Dat kabinet kan snel volgen.

Hoe noemen ze dat ook alweer?; the day after. Gisteren begon overzichtelijk: Een helder, lijvig rapport met de conclusies van Meester Davids en zijn commissie. Zijn onafhankelijke door de premier ingestelde commissie.

Maar binnen vijf uur, binnen vijf uur waarin wij nog een beetje bezig waren met Irak; het meest instabiele land ter wereld, met alleen al vorig jaar nog 5000 doden als gevolg van deze oorlog. Binnen vijf uur is de regie weer zoek. Is de leiding zoek, en dat was de hoofdconclusie van Davids: Er werd geen leiding gegeven.

Premier Balkenende hield gisteren een verklaring waarin hij grasduinde in de conclusies. Dat wat hem uit kwam pakte hij. Dat wat hem verweten werd, dat was maar een mening. Een mening van de voormalig hoogste rechter in dit land. En terecht heeft de PvdA hem deze weg afgesneden.

Ik heb een debat aangevraagd. Vandaag nog dient het kabinet, volgens onze grondwet, te verklaren of de premier ook namens het kabinet sprak. Met één mond. Dat staat namelijk in onze grondwet.

Dat debat zal vandaag wel gehouden worden en ik ben héél benieuwd hoe men zich hier uit gaat redden. Vanmiddag meer.

Een eerste reactie op het rapport van de Commissie Davids. Een eerste reactie want eigenlijk is het wachten nu op de premier. Op premier Balkenende die jarenlang tegen de Kamer heeft gezegd: “Er is geen onderzoek nodig, want wat er ook boven gehaald wordt, het is niet nieuw. U weet alles.” Ik kan me het zestiende debat in de Kamer nog herinneren waar hij dat mij nog eens een keer toevoegde.

Maar dit rapport laat toch een andere werkelijkheid zien. Aan de ene kant vallen dingen mee, zoals de militaire betrokkenheid. Daar is geen bewijs voor, zegt Davids. En ook de positie van Jaap de Hoop Scheffer als secretaris-generaal van de NAVO na zijn ministerschap, daar is geen aanleiding voor gevonden door de Commissie Davids.

Maar aan de andere kant. Er was een tunnelvisie. Er was een tunnelvisie waarin geen leiding werd gegeven door Balkenende. Jaap de Hoop Scheffer besliste met zijn ambtenaren in drie kwartier dat we de Amerikanen gingen steunen. En ieder kritisch geluid, of het nu het volkenrechtelijk aspect was, of de informatie die er wel degelijk bij AIVD en MIVD was, overigens veel genuanceerder dan bij andere diensten, dat werd ter zijde geschoven.

Er was een soort van doelredenering: “Wij willen de Amerikanen steunen, en wij kijken niet naar andere argumenten.” Dat deden de Duitsers en de Fransen wel. En zij steunden de oorlog niet.

Nu is het zaak dat de premier en het kabinet reageren. En belangrijk wordt natuurlijk: Wat doet de PvdA. Want de reactie van Balkenende, is een reactie namens het kabinet.

Het was een beetje een onrustige week. Een hoop gedoe rond Wilders en een rapport waarin radicalisering beschreven wordt, wat nog moet verschijnen. We wachten het af.
Gedoe ook omdat Balkenende dadelijk niet bij het AOW-debat aanwezig wil zijn, wat we nu al twee weken hebben uitgesteld. De fractievoorzitters van de oppositie komen, maar de architect van de crisismaatregelen, Balkenende, wil zelf niet komen om te discussiëren in de Kamer. Dat is natuurlijk ook niet zo gek want hij is druk bezig met Europa. Wordt hij het wel? Wordt hij het niet? Nou, we gaan het zien. Maar je merkt een beetje kribbigheid hier in Den Haag: “Wat wil je nou? Wil je blijven? Nou, kom op dan! Verdedig je plannen, of ga weg. Maar ga dan ook weg!”
Voor ons, D66, word het een spannend weekend want aanstaande zaterdag hebben we congres in Breda. Natuurlijk kijken we vooruit met al die gemeenteraadsleden die dadelijk op lijsten staan op drie maart. Daar zal dus veel over gesproken worden maar het thema is ‘onderwijs en kennis’. Robbert Dijkgraaf komt praten, daar zie ik zeer naar uit.
Ik zelf, ik zal de stip aan de horizon gaan schetsen. Want het wordt belangrijk dat, wanneer de verkiezingen ook komen, D66 z’n eigen verhaal, z’n alternatief laat zien voor wat er nu gebeurt en dát zal ik doen met die stip aan de horizon. Maarja ik ben kunsthistoricus, dus dat zal ik op een manier doen waarbij ik mensen hoop mee te krijgen in een gedachtegoed wat eerst overzichtelijk is, maar misschien op den duur abstract wordt. Als je mijn speech wilt zien, dan kijk je op www.alexanderpechtold.nl of op www.d66.nl.